C.K. Geometra i genealogia

grudnia 04, 2025

C.K. Geometra i genealogia

Podobno w życiu są pewne dwie rzeczy: śmierć i podatki. Z jednym i drugim związane są mapy.

Wędrując po przeszłości, w którymś momencie wydarzyły się dwie rzeczy: z jednej strony napotkałam mur wynikający z braku dostępu do źródeł metrykalnych, a z drugiej zaczęło mnie ciekawić, jak wyglądała moja okolica w przeszłości. Tym sposobem po raz pierwszy zetknęłam się z C.K. mapami wraz z towarzyszącą im dokumentacją katastralną.

Na początek nieco historii

Historia jednolitych pomiarów katastralnych w Cesarstwie Austro-Węgierskim w celach podatkowych sięga roku 1785, kiedy to po raz pierwszy podjęto działania w kierunku uregulowania podstawy wymiaru podatku we wszystkich krajach monarchii. Wydano stosowne przepisy prawne i z ich zastosowaniem rozpoczęto prace nad tzw. Metryką Józefińską. Z biegiem lat zmieniały się stosunki własnościowe i już początkiem 19 w. okazało się, że istnieje konieczność zaktualizowania danych katastralnych. Z uwagi na koszty zorganizowania pomiarów z użyciem nowoczesnych ówcześnie instrumentów i ich czasochłonność, postanowiono zaktualizować Metrykę Józefińską o nowe dane. Prace postępowały w podobnym porządku i zakresie, urzędnicy wraz z przedstawicielami gromady obchodzili poszczególne pola i przy udziale aktualnego właściciela nanosili stosowne zmiany w dokumentacji. Efektem tych prac jest dokumentacja katastralna zwana Metryką Franciszkańską. W obu przypadkach nie powstawała mapa katastralna, a wyłącznie dokumentacja obliczeniowa, zawierająca nazwiska właścicieli, numery domów, grunty jakimi władali i oczywiście wymiar podatku.

Cesarstwo jednak wcale nie zarzuciło pomysłu na opracowanie profesjonalnego katastru wraz z dokładnymi mapami i dokumentacją aktową. Prace przygotowawcze rozpoczęto od wykonania pomiarów doświadczalnych już w pierwszej dekadzie 19 w., następnie wydano stosowne przepisy (zwane patentami). Największą zmianą w stosunku poprzednich praktyk było zaangażowanie zawodowych geodetów - zwanych geometrami. Podstawą do wyrysowania map była traingulacja trygonometryczna z zastosowaniem stolika mierniczego i przy użyciu wojskowej sieci triangulacyjnej. W tym miejscu zakończę to przydługie wprowadzenie i odeślę do książki Daniel Krzysztof Nowak pt. "Austriackie katastry gruntowe na terenie Galicji". Z niej dowiecie się wszystkich interesujących szczegółów.

No dobrze, i co dalej

Dalej jest trochę trudniej, ponieważ najwcześniejsza dokumentacja, czyli Metryka Józefińska i Franciszkańska nie są dostępne online. Obecnie znajdują się w archiwach ukraińskich i udostępniane są odpłatnie na zamówienie osób indywidualnych w postaci skanów.

Tu jednak z pomocą genealogom przychodzi ponownie Daniel Krzysztof Nowak, który podjął się mozolnej pracy zindeksowania Metryki Józefińskiej i wydania jej w postaci książkowej. Do tej pory ukazały się w całości Cyrkuł Dukielski (2 tomy) i 1. tom Cyrkułu Sanockiego - miejscowości do litery Ł. W planach wydawniczych jest dwutomowy Cyrkuł Tarnowski oraz dwutomowy Cyrkuł Lwowski. W indeksach zawarto imię i nazwisko oraz numer domu władającego gruntem w układzie wg miejscowości katastralnych.

Wszystkie tomy ukazały się w ramach wydawnictwa Ruthenus.

Kiedy jednak chcemy poruszać się w ramach danych dostępnych online, możemy skorzystać z zasobu geodezyjnego upublicznionego w ramach strony

https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/strona_glowna

Dla Galicji w dwóch zeskanowanych zasobach: w Przemyślu i Krakowie

https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/zespol/-/zespol/125896

https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/zespol/-/zespol/31472

W wypadku stałego katastru galicyjskiego ważne jest, że za pomocą mapy oraz dokumentacji aktowej (o ile się zachowała) jesteśmy w stanie zidentyfikować dokładnie miejsce zamieszkania przodka. Niektóre mapy z archiwów zostały pięknie opracowane (złączone) tutaj:

https://maps.geshergalicia.org/cadastral/

Dla mojego miasta miałam dużo szczęścia, ponieważ zachował się praktycznie kompletny zbiór wraz z pięknie wyedytowaną mapą katastralną. Co ciekawe dla niektórych miejscowości całe układy działek, dróg i gospodarstw pozostały w niezmienionym układzie od prawie 200 lat.

Mamy podatki, ale co ze śmiercią

Jak się zapewne domyślacie geodezja i kartografia miała przede wszystkim cele militarne. Mapy potrzebne były nie tylko do sprawnego poruszania się w terenie, planowania akcji militarnych, ale np. do prowadzenia ognia artyleryjskiego. Więcej o historii dowiecie się np. tutaj

https://geoforum.pl/strona/46812,46823,46896/geodezja-historia-triangulacja/

Monarchia Habsburgów nie zostawała w tyle i również prowadziła swoje badania terenowe i pomiary, w szczególności po klęskach poniesionych w wojnie siedmioletniej. W ten sposób powstały trzy tzw. zdjęcia całej monarchii, na przestrzeni od 1763 r. do 1869 r. i dalej, kiedy kontynuowano prace nad ostatnim wydaniem map wojskowych. Więcej o historii dowiecie się tutaj

http://www.iaepan.vot.pl/galicja/index.html

Najpiękniejszą mapą jest tzw. mapa Mieg'a dostępna tutaj

https://maps.arcanum.com/en/map/europe-18century-firstsurvey/?layers=163%2C165&bbox=-4280.473583969986%2C5625613.012792978%2C2482063.182476243%2C6526958.450331777

Daje ona niezwykle cenny wgląd w dawne układy dróg, obiekty topograficzne, przebieg rzek, położenie ruin zapomnianych budowli, czy też schematyczne planiki miast i miejscowości. Jest to możliwe, ponieważ mapa powstała tuż przed wielkimi przemianami 19 wieku. Serwis Arcanum umożliwia wyszukiwanie punktu po współrzędnych, lub po nazwie miasta/miejscowości.

W Polsce mapa Mieg'a ukazała się drukiem, ale aktualna dostępność poszczególnych tomów jest ograniczona.

Pozostałe dwa "zdjęcia" C.K. Austrii również znajdują się w serwisie Arcanum.

Tutaj "Second military survey"

https://maps.arcanum.com/en/map/secondsurvey-galicia/?layers=11&bbox=2655145.278399458%2C6411482.791671817%2C2693994.398025399%2C6425566.31413336

A tutaj "Third military survey"

https://maps.arcanum.com/en/map/europe-19century-thirdsurvey/?layers=160%2C166&bbox=-4280.473583969986%2C5625613.012792978%2C2482063.182476243%2C6526958.450331777

Wielka Wojna i mapy

Skuteczna armia, to nie tylko zaopatrzone pod każdym względem wojsko, ale też dobrze zorientowany w terenie żołnierz. Przeglądając zdjęcia w Austriackiej Bibliotece Narodowej można napotkać geodetów i kartografów wojskowych przy pracy. Na zdjęciach C.K. Wojenna Służba Prasowa uchwyciła prace na froncie włoskim w czasie walk, jak i na terenach już podbitych.

W Galicji, gdzie wojna spowodowała wielkie zniszczenia, geodeci pomagali przy szacowaniu szkód - tak przynajmniej dokumentował to fotograf propagandy państwowej pokazując na jednym ze zdjęć, jak odbywa się ten proces.

Mapy rysowano w różnych warunkach, w zależności od doraźnych potrzeb planowania działań na różnych poziomach militarnych. Nie zapominano także o oznaczaniu położenia tymczasowych mogił żołnierskich, jak również o sporządzaniu planów rozmieszczenia cmentarzy w Galicji Zachodniej.

C.K. monarchia z pewnością dbała o to, żeby poddani mieli pewność co do podatków i finalnej drogi na cmentarz.